Vil gjere problem til pengar

Langs heile norskekysten blir det meldt om stadig større innslag av pigghå i fangstane til fiskarane. Fiskarar fortel om agn som blir ete opp, lineutstyr som blir øydelagt og fangstar som blir vanskelegare å handtere. For mange er pigghåen ikkje først og fremst ein ressurs, men ei utfordring som stel tid, reduserer lønsemda og skaper ekstra arbeid om bord. Samstundes veit vi at dette ikkje er eit lokalt fenomen. Rapportane kjem frå store delar av kysten, og utfordringa ser ut til å vekse.

Historia har likevel vist oss at pigghå ikkje alltid har vore eit problem. Tidlegare var arten ein viktig del av verdiskapinga langs kysten. Store mengder vart eksporterte til internasjonale marknader, og mange lokalsamfunn hadde inntekter knytte til foredling og omsetning av pigghå. Etter kvart kollapsa marknadene, fisket vart avgrensa og bestanden vart kraftig redusert. I dag er situasjonen annleis. Etter mange år med strenge reguleringar har bestanden teke seg opp att, og pigghåen er tilbake i langt større omfang enn på lenge.

Det betyr ikkje at vi skal etablere eit nytt storskala fiske etter pigghå. Tvert om. Arten veks sakte, blir seint kjønnsmoden og krev framleis ei varsam forvaltning. Men vi må våge å stille eit viktig spørsmål: Kva gjer vi med den pigghåen som allereie hamnar i reiskapen til fiskarane?

I dag finst det få marknader og avgrensa moglegheiter for omsetning. Fleire fiskarar fortel at dei nærast må betale for å bli kvitt fisken. Samstundes veit vi at industribedrifter som ønskjer å prøve seg på mottak og foredling, møter store utfordringar. Voluma er usikre, marknadene er umodne og den teknologiske infrastrukturen er i liten grad tilpassa denne arten. Resultatet er at ein ressurs som allereie blir fanga som bifangst, i stor grad blir ein kostnad framfor ein verdi.

Nettopp difor er vi svært glade for at Møre og Romsdal fylkeskommune har valt å støtte det nye pigghåprosjektet vårt med 600 000 kroner. Denne støtta gjer det mogleg å starte eit arbeid som både fiskerinæringa og forskingsmiljøa har etterlyst over lang tid. Vi ønskjer å rette ein stor takk til fylkeskommunen for at dei ser både utfordringane og moglegheitene som ligg i denne problemstillinga.

Prosjektet blir gjennomført i samarbeid mellom Sør-Noregs Fiskarlag, Møreforsking og aktørar frå heile verdikjeda. Målet er ikkje å fiske meir pigghå. Målet er å få kunnskap om korleis bifangst som allereie blir teken opp frå havet kan handterast, utnyttast og skape verdi på ein berekraftig måte.

Vi skal kartleggje kor mykje pigghå som faktisk finst, kvar langs kysten utfordringane er størst og kva konsekvensar dette har for drifta til fiskarane. Vi skal også undersøkje korleis fisken best kan handterast, foredlast og transporterast dersom han skal bli ein ressurs framfor eit problem. Like viktig er arbeidet med å samle næring, forsking, industri og styresmakter for å identifisere kunnskapshol og behov for vidare innovasjon.

For sanninga er at vi førebels veit for lite. Kor store mengder finst eigentleg? Kva er potensialet for nye marknader? Kan skinn, lever, kjøt, brusk eller andre delar av fisken brukast til mat, ingrediensar, helseprodukt eller andre formål? Korleis kan ny teknologi redusere behovet for tungt og tidkrevjande manuelt arbeid om bord og på land? Og kva logistikk- og kvalitetsløysingar må på plass dersom verdikjeda skal fungere?

Prosjektet vi no set i gang er eit første steg. Møre og Romsdal er ein naturleg stad å byrje, men utfordringa er nasjonal. Noreg manglar i dag både dokumentasjon, marknadskunnskap, tekniske løysingar og koordinering rundt handtering av pigghå som bifangst. Skal vi lukkast, må det byggjast ei breiare nasjonal satsing der forsking, næring og styresmakter arbeider saman om å finne løysingane.

Fiskarane har gjort sin del ved å varsle om utviklinga dei ser ute på feltet. No må resten av samfunnet lytte. For dette handlar ikkje berre om ein utfordrande bifangstart. Det handlar om korleis vi som sjømatnasjon møter nye realitetar i havet. Når bestandane endrar seg og nye utfordringar oppstår, må vi vere villige til å tenkje nytt.

Kanskje ligg det også nye moglegheiter i det som i dag blir oppfatta som eit problem.

Dersom vi klarer å utvikle kunnskap, teknologi og marknader som gjer at heile ressursen kan utnyttast, kan vi redusere svinn, skape ny verdiskaping langs kysten og gjere kvardagen enklare for fiskarane. Det er ambisjonen. Ikkje å fange meir pigghå, men å ta betre vare på den pigghåen som allereie hamnar i norske fiskereiskapar.

Noreg har bygd verdsleiande næringar på artar som tidlegare vart rekna som mindre verdifulle. Det blir spennande å sjå kva vi kan få til med pigghåen.